Çekim ekleri konu anlatımı

Çekim ekleri, sözcüklere gelerek yeni sözcük tü­retmeden onlara değişik anlam özellikleri katıp çe­kimleyen eklerdir. Çekim ekleri konu anlatımı başlığında çekim eklerinin türlerine yer verilecektir.

Çekim ekleri, isim çekim ekleri ve fiil çekim ekleri olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. yine bunlar da kendi aralarında değişik gruplara ayrılmaktadır.Şimdi bunları ayrı ayrı görelim. Çekim ekleri konu anlatımı

İSİM ÇEKİM EKLERİ

İsim çekim ekleri isimlere gelerek onların anlamlarını değiştirmeden cümle içinde kullanılmasını sağlayan eklerdir. İsim çekim ekleri şunlardır:

  1. Durum (Hal) Ekleri
  2. İyelik (Tamlanan) Eki
  3. Tamlayan Eki
  4. Çoğul Eki
  5. Eşitlik Eki
  6. Vasıta Eki
  7. Ekeylem
  8. Soru Eki

Durum (hal) ekleri

Yaklaşma Durumu Eki (-e, -a)

Cümleye asıl olarak “yaklaşma ve yönelme” anlamı katar.

Okula dün gitmemiş, (yönelme)

Eklendiği sözcüklere başka anlamlar da katar.

Sabaha burada buluşalım, (zaman)

Kardeşine bir kitap aldı, (aitlik)

İkileme kurabildiği gibi ad soylu sözcükleri ilgeçlere bağlar.

el ele, yan yana, iyiden iyiye, baştan başa eve doğru, buna rağmen, bana göre

UYARI: İkileme kuran yönelme durumu eki, eylemlere ge­lerek bağ-fiil yapan “-a, -e” ekiyle karıştırılmamalı­dır.

koşa koşa, güle oynaya, bata çıka

ÖRNEK SORU:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir sözcük, ilgi adılından (ilgi zamirinden) sonra yaklaşma durumu eki almıştır?

  1. Masadakilerden yalnızca birini al.
  2. Bugünkünü ötekilerden daha çok beğendim.
  3. Benimkinin sayfalarında renkli resimler var.
  4. Bu da her yönüyle seninkine benziyor.
  5. Bizimkinde hiçbir eksiklik yok.

Açıklama: D seçeneğindeki “seninkine” sözcü­ğünde “-ki” ilgi zamirinden sonra “-e” yaklaşma durum eki kullanılmıştır. Cevap D seçeneğidir.

Bulunma Durumu Eki (-de, -da, -te, -ta)

Cümleye asıl olarak “bir yerde bulunma, var olma” anlamı katar.

Onlar bizi evde bekliyor, (bulunma)

Eklendiği sözcüklere başka anlamlar da katar.

Bayramda köye gideceğiz, (zaman)

Onu ayakta karşıladık, (durum)

Yapım eki görevinde de kullanılır.

Sınıfın gözde öğrencisi, bugün okula gelmedi.

Sözde başarılarla bizi kandırmaya çalışıyor.

Bu örneklerde “-de” hal ekinin, “göz ve söz” sözcük­lerinin anlamını değiştirerek yapım eki görevinde kul­lanıldığını görüyoruz.

Ayrılma Durumu Eki (-den, -dan, -ten, -tan)

Cümleye asıl olarak “bir yerden ayrılma, uzaklaşma’ anlamı katar.

Biraz önce dükkândan çıktı.

Eklendiği sözcüklere başka anlamlar da katar.

Sabahtan arabayla yola çıkalım, (zaman)

Çocuk gürültüden uyuyamadı. (sebep)

Onu yakından takip et. (durum)

Yapım eki görevinde de kullanılır.

İçten davranışlarıyla hepimizi büyülemişti.

Onun sudan bahanelerine artık inanmıyorum.

Bu örneklerde “-den” hal ekinin, “iç ve su” sözcükle­rinin anlamını değiştirerek yapım eki gibi kullanıldığı­nı görüyoruz.

Belirtme Durumu Eki (-I, -i, -u, -ü)

Cümlede bu eki almış sözcükler yüklemde bildirilen eylemden etkilenen varlığı bildirir. Yükleme sorulan “neyi, kimi” sorularının cevabı olan sözcüklerde bu eki görebiliriz.

Benden istediğin kitabı getirdim.

(neyi getirdim > kitabı > kitap -ı)

İyelik (Tamlanan) Eki (-m, -n, -i, -miz, -niz, -leri)

Adlara gelerek onlara aitlik anlamı katan, yani onların kime, neye ait olduklarını gösteren eklerdir.

araba – m 1.tekil kişi iyelik eki

araba – n 2. tekil kişi iyelik eki

araba – s-ı 3. tekil kişi iyelik eki

araba – mız 1. çoğul kişi iyelik eki

araba – nız 2. çoğul kişi iyelik eki

araba – ları 3. çoğul kişi iyelik eki

UYARI: İyelik eki olan “-i” ile durum eki olan “-i” birbirine karıştırılmamalıdır.

Evi geçen gün satıldı. (iyelik eki) (onun evi)

Evi daha yeni gördüm, (durum eki)

Tamlayan Eki (-in, -in, -un, -ün)

Kaynaştırma ünsüzü “-n-” ile kullanılınca “-nın, -nin, -nun, -nün” şekilleri de ortaya çıkar.

Ad takımı kurar.

Ahmet’in dersleri

Okul – un bahçesi

İlgeç grubu kurar.

sen – in için, o – nun kadar

İki sözcükte “-im” şeklinde yazılır.

ben – im çantam biz – im çantamız

UYARI: İyelik eki olan “-in” ile tamlayan eki olan “-in” karıştırılmamalıdır.

Kitabın dün masanın üzerinde duruyordu.

Kitabın kapağını kardeşim yırtmış.

Birinci cümlede “kitap” sözcüğü, iyelik (tamla­nan) ekini almıştır.

İkinci cümlede “kitap” sözcüğü, tamlayan eki al­mıştır.

Çoğul eki (-lar, -ler)

Cümleye asıl olarak “çokluk” anlamı katar.

Bu kitaplar çok güzel.

Eklendiği sözcüklere başka anlamlar da katar.

Dünyalar kadar malı varmış, (abartma)

Ahmet Beyler seni sordu, (saygı)

Fatih’ler, Yavuz’lar tarihimizde çoktur, (benzeri)

Yapım eki görevinde kullanılır.

Ahmetler yarın bize geliyor, (aile)

Bu cümlede “-lar, -ler” eki, eklendiği sözcüğün anla­mını değiştirdiği için yapım eki görevindedir. Bu yüz­den ek kesme işareti ile ayrılmamıştır.

Eşitlik Eki (-ca, -ce, -ça, -çe)

Cümleye değişik anlam ilgileri katar.

O, bilgice hepimizden daha iyidir, (bakımından)

Sınıfça pikniğe gittik, (birliktelik)

Kurulca kararlar alındı, (tarafından)

Bence yanlış yapıyorsun, (görecelik, kanaat)

Yüksekçe bir yerden atladık, (küçültme)

Konuya güzelce hazırlandı, (şekilde)

Vasıta Eki (-le, -la)

Cümleye “vasıta, araç” anlamının dışında değişik an­lamlar da katar.

Gemiyle gidecekmiş, (araç, vasıta)

Topa hızla vurdu, (durum)

Yarın babasıyla gelecekmiş, (birlikte, beraber)

Havaların ısınmasıyla tabiat canlandı, (zaman)

Ek Eylem (i – di, i – miş, i – se, -dir)

Ekeylem (i-) ve ekeylem ile birlikte kullanılan kip ekle­ri (-di, -miş, -se) ad soylu sözcüklere eklendiğinde isim çekim eki olur.

Kardeşim çok hastaydı,

hasta i – di (ekeylem, kip eki)

Çok yorgunsan biraz dinlen.

yorgun i-se-n (ekeylem, kip eki, kişi eki)

Yanlış duraktaymışız.

durakta i – miş – iz (ekeylem, kip eki, kişi eki)

Ben yarın da evdeyim.

(evde -y – im)

(ekeylemin geniş zamanı, 1. tekil kişi eki)

Soru Eki (mi, mı, mu, mü)                                                 <

Sözcüklere her zaman ayrı yazılır. Cümleye asıl olarak soru anlamı katar. Bunun yanında değişik anlamlar da katar. |

Bunu sen mi yaptın? (soru)

Güzel mi güzel bir arabası var. (pekiştirme)

Sen de mi Leyla! (şaşırma)

FİİL ÇEKİM EKLERİ

Fil çekim ekleri şunlardır:

  1. Kip Ekleri
  2. Kişi (Şahıs) Ekleri
  3. Ekeylem

Kip Ekleri

Eylemlere değişik zaman ve anlam ilgileri katan ek­lerdir. Daha önce fiil kiplerini ve bu kiplerin eklerini görmüştük.

geliyor (şimdiki zaman)

gelecek (gelecek zaman)

geldi (görülen geçmiş zaman)

gelmiş (öğrenilen geçmiş zaman)

gelir (geniş zaman)

gelmeli (gereklilik kipi)

gelse (dilek – şart kipi)

gelelim (istek kipi)

gelsin (emir kipi)

Şahıs (kişi) ekleri

Fiil kip eklerinden sonra gelerek eylemi kimin yaptığı­nı gösteren eklerdir.

geldi – m gelmiş – im (1. tekil kişi eki)
geldi – n gelmiş – sin (2. tekil kişi eki)
gel – di gel – miş (3. tekil kişi eki)
geldi – k gelmiş – iz (1. çoğul kişi eki)
geldi – niz gelmiş – siniz (2. çoğul kişi eki)

EKeylem

Ekeylem, bir kip eki almış eylemlere gelerek onların bileşik çekimli olmasını sağlar.

gelir i – di (geniş zamanın hikâyesi)

geliyor i – miş (şimdiki zamanın rivayeti)

gelecek i – se (gelecek zamanın şartı)

gelmiş i – di (miş’li geçmiş zamanın hikâyesi)

gelse i – miş (şart kipinin rivayeti)

gele i – di (istek kipinin hikâyesi)

gelmeli i – miş (gereklilik kipinin rivayeti)

Soru Eki

Sözcüklerden sonra gelir ve ayrı yazılır. Cümleye asıl olarak soru anlamı katar. Başka anlamlar da katar.

Bize çaya gelir misin? (soru)

Ders çalıştın sınavı kazanırsın, (şart)

Birdenbire karşıma çıkmasın ? (şaşırma)

Yaz geldi mi yaylalara çıkardık, (zaman)

Aşağı indim mi görürsün gününü! (korkutma)

Çekim ekleri konu anlatımı bittikten sonra yapım ekleri konu anlatımına geçiniz.

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*