Cümlenin Öğeleri Konu Anlatımı

Cümlenin Öğeleri Konu Anlatımı içinde cümlenin öğeleri olan yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci ve edat tümleci ele alınacak ve cümlenin öğeleri ile ilgili örnekler verilecektir.

Cümlenin Öğeleri

Cümle, bir duyguyu, düşünceyi veya olayı anlatan sözcük ya da sözcükler topluluğudur. Cümlede her sözcüğün bir görevi vardır. Bu görevli sözcüklere öge denir. Cümlenin öğeleri şunlardır:

  1. Yüklem
  2. Özne
  3. Nesne
  4. Dolaylı Tümleç
  5. Zarf Tümleci
  6. İlgeç Tümleci

Şimdi, öğelerin cümlede ne gibi görevleri olduğunu görmek için aşağıdaki cümlenin öğelerini inceleye­lim.

Ben o kitabı dün okulun karşısındaki kırtasiyede gördüm.

gördüm (yüklem):Cümlede yapılan işi bildiren öge

ben (özne):Yüklemde bildirilen işi yapan öge

o kitabı (nesne): Yüklemde bildirilen işten etkilenen öge

dün (zarf tümleci): Yüklemin yapılış zamanını belirten öge

okulun karşısındaki kırtasiyede (dolaylı tümleç): Yüklemin yapıldığı yeri gösteren öge

Cümlenin öğeleri bulunurken şu kurallara dikkat edilmelidir:

  • Önce yüklem bulunur ve öteki öğeleri bulmak için bütün sorular yükleme sorulur.
  • Öğeleri buldurmaya yönelik sorular, cümle içinde, buldurduğu öğenin yerini tutar.
  • Cümledeki tamlamalar ve söz öbekleri bölünmez.
  • Cümledeki ünlem ifadeleri ve hitap sözcükleri öge olarak kabul edilmez.

YÜKLEM

Kip ve kişi eki alıp iş, oluş, hareket bildiren eylem ve­ya cümleyi bir yargıya bağlayan sözcük ya da sözcük öbeğidir. Yüklem, cümlenin en önemli ve temel öğe­sidir. Bir cümlenin varlığından söz edebilmek için yüklemin olması şarttır.

Yüklem eylem soylu sözcük veya sözcük öbeğinden oluşabilir:

➥  Çocuklar, balkonda oturuyorlar.

➥  Bu olay beni çok mutlu etti.

Bu cümlelerde “oturuyorlar” ve “mutlu etti” eylemleri kip ve kişi eki alarak cümleyi bir yargıya bağladığı için yüklemdir.

➥  Ömer, yarın okula gelmeyecekmiş.

➥  Güneş yavaş yavaş kayboldu.

➥  Babam, yorgunluktan kanepede uyuyakaldı.

➥  Buraya gelmekten son anda vazgeçmiş.

➥  Yazar, son romanını geçen sene kaleme almış.

➥  Müdür, camın kırıldığını görünce küplere bindi.

Yukarıdaki cümlelerde koyu renkli sözcük ve sözcük öbekleri iş, oluş ve hareket bildirdiğinden yüklemdir.

Yüklem, ad soylu sözcük veya sözcük öbeğinden oluşabilir.

Aşağıdaki cümlelerde yüklemler koyu renkle, yük­lemlerin türleri ayraç içinde belirtilmiştir.

➥  En güzel mevsim sonbahardır. (ad)

➥  Dün seni arayan bendim. (kişi adılı)

➥  Geçen yaz neredeydin? (soru adılı)

➥  Bütün bu hazırlıklar misafirler içindi. (ilgeç grubu)

➥  Onun en sevdiği meyveler mandalina ve çilekti, (bağlama grubu)

➥  Biraz önce gelen, bizim sitenin yöneticisiydi. (zincirleme ad tamlaması)

➥  Borç yiğidin kamçısıdır.(belirtili ad tamlaması)

➥  Tarık’ın annesi fizik öğretmeniymiş.(belirtisiz ad tamlaması)

➥  Nihat, çalışkan çocuktur.(sıfat tamlaması)

➥  Sarp dağlardan örülmüş dört duvar içindeyim.

Sarp dağlar: sıfat tamlaması.

Sarp dağladan örülmüş: sıfat-fill grubu

dört duvar: sıfat tamlaması

duvar içi: belirtisiz ad tamlaması

➥  O,   yağmurda yürümeyi seven bir şairdi

yağmurda yürüme: isim-fiil grubu

yağmurda yürümeyi seven: sıfat-fiil grubu

bir şair: sıfat tamlaması

➥  Hakkıdır Hakk’a tapan milletimin istiklal.

Hakk’a tapan: sıfat-fiil grubu

milletimin hakkı: belirtili ad tamlaması

➥  Kardelen, bu dağların yalnız çiçeğidir.

bu dağlar: sıfat tamlaması

dağların çiçeği: belirtili ad tamlaması

yalnız çiçek: sıfat tamlaması

➥  Bu, anne ve babamın doğum günü hediyesiydi.

anne ve baba: bağlama grubu

doğum günü: belirtisiz ad tamlaması

doğum günü hediyesi: zincirleme ad tamlaması

➥  Deniz yüzü görmemiş bir çoban çocuğuyum.

Deniz yüzü: belirtisiz ad tamlaması

Deniz yüzü görmemiş: sıfat-fiil grubu

bir çoban: sıfat tamlaması

çoban çocuğu: belirtisiz ad tamlaması

ÖZNE

Cümlede işi, oluşu, hareketi yapan veya olanı bildiren öğedir.

Yükleme “kim, ne” soruları sorularak bulunur

Çocuklar bahçede sessizce oynuyor.

(Oynayan kim? / Çocuklar)

Buranın şifalı suları çok meşhurdur.

(Meşhur olan ne? / Buranın şifalı sulan)

Özne, ad soylu sözcük veya sözcük öbeğinden olu­şabilir.

Aşağıdaki cümlelerde özneler koyu renkle, öznelerin türleri ayraç içinde belirtilmiştir.

Onlar yarın buraya gelecekmiş. (kişi adılı)

Kim size sınav olacağını söyledi? (soru adılı)

Dünkü maça kimse gitmemiş. (belgisiz adli)

Yetkililer yarın kar yağabileceğim söyledi. (adlaşmış sıfat)

Elbisesinin rengi maviydi. (belirtili ad tamlaması)

Karadeniz kıyıları dört mevsim yemyeşildir. (belirtisiz ad tamlaması)

Bizim sınıfın başkanı benim. (zincirleme ad tamlaması)

Yüksek sesle konuşmak yasaktır.

Yüksek ses: sıfat tamlaması

Yüksek sesle konuşmak: isim-fiil grubu

Yıllarca uğraşarak kurduğu imge dünyası vardı.

Yıllarca uğraşarak: bağ-fiil grubu

Yıllarca uğraşarak kurduğu: sıfat-fiil grubu

imge dünyası: belirtisiz ad tamlaması

Masada birkaç kitap ve bir vazo vardı.

birkaç kitap: sıfat tamlaması

bir vazo: sıfat tamlaması

birkaç kitap ve bir vazo: bağlama grubu

Cümlede bulunmayan, yüklemdeki kişi ekinden anla­man öznelere “gizli özne” denir.

Haftaya Ayvalık’a gideceğim. (Kim gidecek? – Ben)

Yarın bize uğrasın. (Kim Uğrasın? – O)

Bir yaz günü geçtik Tuna’dan. (Kim geçti? – Biz)

UYARI: Cümledeki hitap sözleri öge olarak kabul edilmez. Bu sözler cümle dışı unsurdur.

Ali, buraya gel.

Bu cümlede “Ali” hitap sözü olduğundan özne de­ğil cümle dışı unsurdur. Cümlenin öznesi ise gizli özne “sen’dir.

NESNE (DÜZ TÜMLEÇ)

Öznenin yaptığı işten etkilenen öğedir. Dolayısıyla nesne, yüklemi eylem olan cümlelerde aranmalıdır. Özneyle nesneyi karıştırmamak için önce özne, son­ra nesne bulunur. Yükleme sorulan “neyi, kimi” soru­larıyla belirtili nesne, “ne” sorusuyla belirtisiz nesne bulunur.

Belirtili Nesne (Neyi?, Kimi?)

Çocuk, kitabı çantasına koydu. (Neyi koydu? kitabı)

Düğünde herkes seni sordu. (Kimi sordu? seni)

Aşağıdaki cümlelerde belirtili nesneler koyu renkle gösterilmiştir.

İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı.

Kapıyı, pencereyi ardına kadar açtı.

Öğrencilerle geçirdiğimiz o güzel günleri özledim.

Babam, arkadaşlarını eve davet etmiş.

Dün seni okulda göremedik.

Sanatçı, en beğendiğim şarkıyı konserin sonunda seslendirdi.

Dedem, dün akşam evde neyi unutmuş?

Kimi çağırıyor öğretmen?

Yarın herkesi doğum günüme bekliyorum.

Ege kıyılarının güzelliğini seyrediyoruz.

Belirtisiz Nesne (Ne?)

Dün kardeşine güzel bir hediye almış.

(Ne almış? güzel bir hediye)

Aşağıdaki cümlelerde belirtisiz nesneler koyu renkle gösterilmiştir.

Öğretmenimiz bize hüzünlü şiirler okurdu.

Fuarda birçok araba gördük.

Eve dönerken yolda bir cüzdan buldum.

Bugün bana bisiklet alacağız.

Bize, yarın okula gelmeyeceğim, dedi.

Ne söyleyeceksin bana?

DOLAYLI TÜMLEÇ

Yüklemi; yer, yön bakımından tamamlayan öğedir. Yükleme sorulan “kime, kimde, kimden, nereye, ne­rede, nereden, neye, neyde, neyden” sorularının ce­vabı olur.

Dolaylı tümleç olan öge “-e, -de, -den” durum eklerin­den birini alır. Ancak bu eklerden birini alan her söz­cük dolaylı tümleç değildir. Bir sözcüğün dolaylı tüm­leç olması için yukarıda sıralanan sorulardan birinin cevabı olması gerekir.

➥ Dayım İstanbul’a yarın gelecekmiş.

Bu cümlede “İstanbul’a” sözcüğü “nereye” sorusuna cevap verdiğinden dolaylı tümleçtir.

Aşağıdaki cümlelerde dolaylı tümleçler koyu renkle gösterilmiştir.

Bu akşam deniz kenarında biraz dolaşacağım.

Çocuk, bugün okulda yaşadıklarını annesine anlattı.

Bu gece teyzesinde kalacakmış.

Yarın, doğduğum yere gideceğim.

Sağ taraftan ses geliyordu.

Az önce yukarıya çıktı.

İleride bir kaza olmuş.

Dağlar dev bir testereye benziyordu.

Ben soğuktan hiç hoşlanmam.

Arkadaşlarla çocukluğumuzdan söz ettik biraz.

Annem bu çorapları yünden örmüş.

Buradaki evlerin hepsi ağaçtan yapılmış.

Ne buluyorsun şu eylülde?

Burada olduğumu kimden öğrendin?

Bu otobüs nereden geliyor?

Bu hediyeyi kime aldın?

Siz nerede oturuyorsonuz?

UYARI: Bir cümlede birden fazla dolaylı tümleç bulunabilir.

Karlı dağdan indim bahar ülkesine.

Nereden indim?    (Karlı dağdan)

Nereye indim?    (bahar ülkesine

ZARF TÜMLECİ

Yüklemi; durum, zaman, miktar, yer-yön ve sebep gi­bi yönlerden tamamlayan öğelerdir. Yükleme sorulan “nasıl, ne zaman, ne kadar, nere(ye), neden, niçin, ni­ye, ne” sorularıyla bulunur.

➥ Buradan az önce bir çocuk koşarak geçti.

Bu cümlede “az önce” sözü yüklemi zaman yönün­den; “koşarak” sözcüğü durum yönünden tamamla­dığından zarf tümlecidir.

Aşağıdaki cümlelerde zarf tümleçleri koyu renkle gösterilmiştir.

Söylediğim filmi akşam izleyebildin mi?

Güneş doğmadan yola ‘çıkacağız.

Sabaha kadar ders çalıştım.

Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden.

Bebek, gürültüden uyuyamamış.

İhtiyarın elleri soğuktan çatlamıştı.

Şimdi uzaklardasın.

Çok dolaştım yapayalnız bu sahillerde.

Annesine sessizce bir şeyler söyledi.

Sonbaharda gelecekmiş buralara.

UYARI: Bir cümlede birden fazla zarf tümleci bulunabilir.

Annem birazdan aşağı iner.

Ne zaman iner?      (birazdan)

Nereye iner?    (aşağı)

Çocuklar, hava soğuyunca hızlıca içeri girdiler.

Ne zaman girdiler? (hava soğuyunca)

Nasıl girdiler? (hızlıca)

Nereye girdiler?  (içeri)

UYARI: Yer yön zarfları ek aldığında zarf tümleci olmaz. Aldığı eklere göre değişik öge görevleri üstlenir.

Seni aşağıda bekliyorum, (dolaylı tümleç)

Aşağısı çok sıcak. (özne)

Aşağıyı çok beğenmiş. (nesne)

EDAT TÜMLECİ (İLGEÇ)

Yüklemi; amaç, araç, birliktelik yönlerinden tamamla­yan “ile, için” îlgeçleriyle oluşturulmuş öğelerdir. Yükleme sorulan “ne ile, kiminle, kimin için, ne için” sorularıyla bulunur.

➥ Annesi yarın gemiyle gelecekmiş.

Bu cümlede “gemiyle” sözcüğü “neyle” sorusuna ce­vap verdiğinden ve yüklemi araç yönünden tamamla­dığından îlgeç tümlecidir.

Aşağıdaki cümlelerde îlgeç tümleçleri koyu renkle gösterilmiştir.

Çocuk elini bıçakla kesmiş.                (Ne ile?)

Arkadaşlarıyla iyi anlaşırdı.                (Kiminle?)

Yarın benimle okula gelirsin.              (Kiminle?)

➥ Yeni romanı için isim bulamamış. (Ne için?)

Bu hediyeyi senin için aldım.              (Kimin için?)

Cümlenin Öğeleri bittiyse Cümle Vurgusu ve Ara Söz konu anlatımı için tıklayınız.

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*