Deyimler ve Özellikleri

Deyimler ve Özellikleri yazımızda kısaca şu sorulara cevap verilecektir: Deyim nedir? Deyimlerin özellikleri nelerdir? Deyimin anlamı TDK’ya göre nedir?

Deyimler ve Özellikleri

Deyim nedir?

Deyim, anlamı güçlendirmek ve etkili kılmak maksadıyla en az iki sözcük ya da kelimenin gerçek ve temel anlamından uzaklaşarak kalıplaşmasıyla oluşan söz öbeklerine denir.

Türk Dil Kurumuna yani TDK’ya göre deyim: “Genellikle gerçek anlamından az çok ayrı, kendine özgü bir anlam taşıyan kalıplaşmış söz öbeği, tabir” şeklindedir.

Deyimin eş anlamlısı: ekspresyon, fehva, tabir, söz öbeği

Deyimler en az kaç sözcükten oluşur?: Yukarıdaki tanımlarda da anlaşılacağı üzere deyimler en az iki sözcükten oluşmak zorundadır. Örnek: ağzı sıkı, boynu bükük, ekmek düşmanı, arı gibi çalışmak, göze gelmek, çenesi düşük, dolap çevirmek…

Deyimlerin özellikleri

Deyimlerin özellikleri kısaca maddeler halinde aşağıdaki gibidir.

1- Deyimler en az iki sözcükten oluşur. Tek sözcükle deyim olmaz.

Acısını çekmek

Acı söz

Eceli gelmek

Efkar dağıtmak

Dağdan gelip bağdakini kovmak

2- Deyimler kalıplaşmış sözlerdir. Sözcüklerin değiştirilemez; yerlerine başka sözcük kullanılamaz. Aynı anlama gelecek başka sözcükler eklenemez.

Örnek: Devede kulak deyimi devede burun ya da devede kıl şeklinde değiştirilemez. Eli boş dönmek deyimi “eli boş gelmek” şeklinde değiştirilemez.

3- Deyimler şahsa ve zaman göre çekimlenebilir, tek kişiye yönelik olarak kullanılabilir. Deyimler kip ve kişiye göre çekimlenebilir.

Ezbere iş görmek deyimi faklı kip ve zamanlara göre kullanılabilir.

Ezbere iş gördüm.

Ezbere iş gördü.

Ezbere iş görmüşler.

Ezbere iş görecekler.

4- Deyimlerin çoğu genellikle mecaz anlamda kullanılır.

Dirsek çürütmek

Etekleri zil çalmak

Ağzı kulaklarına varmak

Kabak tadı vermek

Hapı yutmak

Ateş püskürmek

5- Deyimleri çok az da olsa bazıları gerçek anlamda kullanılır.

Sır saklamak

İyi gün dostu olmak

Çoğu gitti azı kaldı

6- Deyimler genellikle mastar durumundadır ve fiil çekimine girerler.

Dirsek çürütmek

Diş bilemek

Et tırnak olmak

Ettiğini bulmak

Göğüs germek

İçi içine sığmamak

7- Deyimler, atasözleri gibi genel kural ve öğüt bildirmezler. Ders verme maksadı taşımazlar. Bir kavram ya da durumu belirtmek için kullanılırlar.

Örnek: Dipsiz kile boş ambar: Para, mal tutamayanın durumunu ya da verimsiz, sonuçsuz bir işi anlatmak için kullanılır.“Memurların işi tam anlamıyla dipsiz kile boş ambar, sıfıra sıfır elde var sıfır.” Görüldüğü gibi bu deyim bir öğüt bildirmemekte, genel bir kuralı belirtmemektedir. Sadec bir durumu göstermektedir.

8- Deyimler sadece söz öbeği şeklinde değil, cümle biçiminde de olabilir.

Söz öbeği şeklinde:

Diş bilemek, Dirsek çürütmek, Ağzı sıkı, Göğüs germek

Cümle şeklinde:

Evdeki hesap çarşıya uymamak, doğmamış çocuğa don biçmek, iğne atsan yere düşmez, Doluya koydum almadı, boşa koydum dolmadı.

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*