Sözcükte Anlam Özellikleri

Sözcükte Anlam Özellikleri gerçek, mecaz, yan, terim şeklinde dört gruba ayrılmaktadır. Bunlara geçmeden önce kısa bir giriş yapmakta fayda bulunmaktadır.

Sözcükler toplumsal yaşamdaki gelişmeler sonucu zamanla anlam genişlemesine uğrar ve değişik an­lamlar kazanır. Örneğin, aşağıdaki cümlelerde geçen kanat ve yanmak sözcüklerinin, değişik cümlelerde değişik anlamları nasıl kazandığını görelim:

Kuş, kanatlarını kısıp yere doğru süzüldü.

Uçağın kanatlarından birisinde arıza varmış.

O, hep dedesinin kanatları altında yaşadı.                            

Kanat” sözcüğü I. cümlede, kuşlarda ve böceklerde uçmayı sağlayan organ; II. cümlede, bir uçağın havada durmasını sağlayan taşıyıcı yüzey; III. cümlede, bir kişinin, bir başkasının koruması altında yaşamını sür­dürmesi anlamlarında kullanılmıştır.

Trene yetişemezsek yandık!

Bütün gün güneşte beklemekten kolları yanmış.

Otobüse yetişemezsek biletlerimiz yanar.

Dünkü yangında binanın büyük bir kısmı yanmış.

Bu yıl sıcaklar erken bastırdı, ürünlerin hepsi yandı.

Yanmak” sözcüğü I. cümlede, mahvolmak; II. cüm­lede, ısı etkisiyle vücudun bir yanı yara olmak, kızar­mak; III. cümlede, geçersiz olmak; IV. cümlede, ısı ve ışık yayarak kül durumuna geçip yok olmak; V. cüm­lede, birtakım etkenlerden dolayı işe yaramaz duru­ma gelmek anlamlarında kullanılmıştır.

Bu örneklerde görüldüğü gibi, bir sözcük, farklı cüm­lelerde farklı anlamlar kazanabilir. Sözcüklerin bu farklı anlamları; gerçek, mecaz, yan, terim, diye adlandırılır.

Sözcükte Anlam Özellikleri

GERÇEK ANLAM

Bir sözcüğün, söylendiğinde akla gelen ilk anlamıdır. Buna temel anlam ve sözlük anlamı da denir.

Sabahtan beri dişi ağrıyordu.

Arabamız yolda arızalanmıştı, yardım beklemiştik.

İhtiyarın elinde ağır bir çanta vardı.

Çocuklar top oynarken camı kırmışlar.

Yukarıdaki cümlelerde diş sözcüğü, çene kemiklerin­de bulunan çiğnemeye yarayan organlardan her biri; yol sözcüğü, karada insan ve hayvanların geçmesi için açılan veya kendi kendine oluşmuş yürümeye uy­gun yer; ağır sözcüğü, tartıda çok çeken, hafif karşı­tı; kırmak sözcüğü sert bir şeyi vurarak parçalara ayırmak anlamlarında kullanılmıştır. Bu sözcükler, temel anlamlarıyla kullanıldığından hepsi gerçek an­lamlıdır.

MECAZ ANLAM

Sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşarak kazandığı yeni anlamdır.

Bu işin daha kolay bir yolu mutlaka vardır. Babası çok ağır bir işte çalışıyormuş. Yaşadığı son olaylar cesaretini kırmıştı.

Yukarıdaki cümlelerde yol sözcüğü, yöntem; ağır sözcüğü, zor; kırmak sözcüğü azaltmak, yok etmek anlamında kullanılmıştır. Bu sözcükler gerçek anlam­larından uzaklaşarak mecaz anlam kazanmıştır.

YAN ANLAM (YAKIŞTIMACA)

Şekil ve işlev benzerliğinden dolayı, bir sözcüğün başka bir varlığa ad olarak verilmesidir. Yakıştırma yo­luyla yapılır.

>uçurtmanın kuyruğu >kapının kolu

> masanın gözü         > mağaranın ağzı

>uçağın kanadı                  > çarkın dişleri

>dağın eteği                        >defterin yaprağı

Yukarıdaki örneklerde koyu renkli sözcükler yan an­lamlarıyla kullanılmıştır.

ÖRNEK SORU:

Aşağıdaki cümlelerde altı çizili kelimelerden hangisi gerçek anlamında kullanılmıştır?

  1. Ayağında, burnu aşınmış eski bir kundura vardı.
  2. Dikiş makinesinin kolunu koparacakmış gibi çeviriyordu.
  3. Çok uzaklardan atıldığı belli iki el silah sesi duyuldu.
  4. İri, hantal gövdesini zorlukla sürüklüyor gi­biydi.
  5. Ninem, yorganımıza kırmızı çiçekli, basma bir yüz geçirdi.

Açıklama: D seçeneğinde “gövde” sözcüğü, “canlı varlıkların bedeni” anlamına gelerek ger­çek anlamıyla kullanılmıştır. Öteki seçeneklerde geçen “burun”, “kol”, “el” ve “yüz” sözcükleri gerçek anlamlarının dışında kullanılmıştır. Cevap D seçeneğidir.

TERİM ANLAM

Bir bilim, sanat, meslek dalıyla veya bir konu ile ilgili özel ve belirli bir kavramı karşılayan sözlerdir.

  • Matematik: açı, sayı denklem, çarpan
  • Dilbilgisi: cümle, ad, virgül, nokta
  • Tiyatro: dekor, sahne, perde
  • Müzik: nota, durak, tiz

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*