Tamlamalar konu anlatımı

İki ya da daha çok sözcüğün birbirini değişik ilgilerle tamamladığı söz gruplarına tamlama denir.. Türkçede Tamlamalar konu anlatımı “sıfat tamlaması” ve “ad tamlaması” olmak üzere iki­ye ayrılır:

  1. Sıfat Tamlaması
  2. Ad Tamlaması

Tamlamalar konu anlatımı adlı bu yazıda sıfat tamlamaları, isim tamlamaları ( belirtili isim tamlaması, belitisiz isim tamlaması, zincirleme isim tamlaması ve takısız isim tamlaması), tamlama örnekleri, sıfat tamlaması örnekleri, isim tamlaması örnekleri ile isim tamlamalarının özellikleri verilecektir.

SIFAT TAMLAMASI

Bir sıfatın, kendisinden sonra gelen bir adla oluştur­duğu söz grubuna “sıfat tamlaması” denir. Bu tamla­malarda sıfat, adı niteler ya da çeşitli yönlerden belir­tir.

çalışkan        öğrenci

sıfat                   ad

(tamlayan)       (tamlanan)

Bu örnekte “çalışkan” sıfatı “öğrenci” adını nitele­yerek sıfat tamlaması oluşturmuştur.

hangi kitap

o şarkı

kırk kişi

birkaç soru

Yukarıdaki örneklerde koyu renkli sözcükler kendile­rinden sonra gelen adları çeşitli yönlerden belirterek sıfat tamlamaları oluşturmuştur.

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ad tamla­ması ya da sıfat tamlaması yoktur?

  1. Rumeli’ne varıp Edirne’de saraylar kurmuşlar.
  2. Uçsuz bucaksız düzlüklerden geçip gel­mişler.
  3. Başı karlı dağlar aşıp buraları yurt edinmişler.
  4. Pınar başlarına, ırmak boylarına yerleşmişler.
  5. Keçi kılından yapılmış çadırlarıyla Anadolu’ya inmişler.

Açıklama: B seçeneğinde “uçsuz bucaksız” sö­zü “düzlük” adını, C seçeneğinde “başı karlı” sö­zü “dağlar” adını niteleyerek sıfat görevinde kul­lanılmış ve sıfat tamlaması olmuşlardır. D seçe­neğinde “pınar başları” ve “ırmak boylan”; E se­çeneğinde “keçi kılı” sözleri ad tamlaması duru­mundadır. A seçeneğinde ad tamlaması yoktur.

İSİM TAMLAMASI

En az iki adın değişik ilgilerle birbirini tamamlayarak oluşturduğu söz gruplarına isim tamlaması denir.

Ad tamlamalarında birinci sözcüğe “tamlayan”, ikinci sözcüğe “tamlanan” denir. Tamlayanın aldığı ek, “tamlayan eki”, tamlananın aldığı ek ise “tamlanan eki”dir.

Tamlayan Eki

Sözcükler arasında tamlama yoluyla ilgi kuran eklerdir.

“-in, -in, -un, -ün, -nın, -nin, -nun, -nün”

Tamlanan Eki

Adlara gelerek aitlik anlamı veren iyelik ekleridir.

“-ı, -i, -u, -ü, -sı, -si, -su, -sü -m, -n, -miz, -niz, -leri”

bahçe – nin                    kapı –

              ⇑                                   ⇑

tamlayan eki            tamlanan eki

(tamlayan)            (tamlanan)

Bu örnekte “bahçe” ve “kapı” arasında aitlik ilgisi kurularak bir ad tamlaması oluşturulmuştur.

Ad tamlamaları oluşturulmalarına göre dört başlıkta incelenebilir:

  1. Belirtili Ad Tamlaması
  2. Belirtisiz Ad Tamlaması
  3. Takısız Ad Tamlaması
  4. Zincirleme Ad Tamlaması

Belirtili İsim Tamlaması

Tamlayanın ve tamlananın ek(tamlama ekleri) aldığı isim tamlamasıdır.

okul – un bahçe – si

tamlayan eki      tamlanan eki

Yukarıdaki örnekte; “okul” ve “bahçe” sözcükleri arasında, tamlayan ve tamlanan ekleri kullanılarak aitlik ilgisi kurulmuştur. Bu şekilde kurulan tamla­malara belirtili isim tamlaması denir.

Yolun sonuna geldik.

Kardeşimin okuluna gittik.

Sanatçının görevi okuru eğitmektir.

Bu cümlelerde koyu renkli söz grupları, belirtili ad tamlamasıdır.

Aşağıdaki tamlamalar, tamlayan ve tamlanan eki aldığından, belirtili ad tamlamalarıdır.

➥ kışın güzelliği

➥ ağacın yaprakları

➥ evin önü

onun çantası (tamlayan adıl)

şunun şurası (tamlayan ve tamlanan adıl)

➥ benim evim (tamlayan adıl)

➥ bizim şarkımız (tamlayan adıl)

➥ ihtiyarın derdi (tamlayanı adlaşmış sıfat)

➥ beterin beteri (tamlayan ve tamlanan adlaşmış sıfat)

UYARI: Bazı durumlarda tamlayan eki “-in” yerine “-den” durum eki kullanılabilir.

Kitaplarımdan birkaçını kütüphaneye bağışladım. (Kitaplarımın)

Yemeklerden hangisini daha çok beğendin? (Yemeklerin)

Kasadakilerden bazıları oldukça eskimişti. (Kasadakilerin)

ÖRNEK SORU

“Bu resimdekilerden hangisinde belirtilmektedir?”

cümlesinde geçen “-den” ekinin görevi, aşa- ğıdakiierden hangisine uymaktadır?

  1. Okuldan geliyorum.
  2. Gelenlerden biri, kardeşimdir.
  3. Kendisi uzaktan akrabamız olur.
  4. Hepsinden önce ben geldim.
  5. Gerçekten güzel işler yapmış.

Açıklama: Örnek cümlede “resimdekilerden” sözcüğündeki “-den” eki tamlayan eki yerine kullanılmıştır. Aynı durum B seçeneğinde “ge­lenlerden” sözcüğünde görülmektedir. Bü cüm­ledeki “-den” ekinin yerine “-in” eki getirilebil­mektedir. Cevap B seçeneğidir.

Belirtisiz İsim Tamlaması

Sadece tamlananın ek aldığı ad tamlamalarıdır.

deniz kenar –ı (tamlanan eki)

Yukarıdaki örnekte “deniz” ve “kenar” sözcükleri ara­sında sadece tamlanan ekiyle aitlik ilgisi kurulmuştur. Bu şekilde kurulan tamlamalara belirtisiz ad tamlama­sı denir.

Aşağıdaki cümlelerdeki koyu renkli söz gruplan belir­tisiz ad tamlamasıdır.

Dün akşam bahçe kapısı açık kalmış.

Türk romanı, henüz gelişim içindedir.

Edebiyat dergilerini dikkatle okurum.

Aşağıdaki tamlamalar, sadece tamlanan eki aldığın­dan belirtisiz isim tamlamasıdır.

akşam güneşi eylül akşamları bahar rüzgârı masa örtüsü yol boyu T ürkçe dersi gelin arabası hüzün perisi kuş sesleri kar beyazı erguvan şenlikleri

UYARI: Genelde belirtisiz ad tamlamalarıyla sıfat tamlama­ları karıştırılabilmektedir.

Doğa betimlemelerini zevkle okurum.

Yalın betimlemeleri zevkle okurum’.'”

Yukarıdaki cümlelerde geçen “doğa betimlemele­ri” söz grubu belirtisiz ad tamlamasıdır,; “yalın be­timlemeler” söz grubu ise sıfat tamlamasıdır.

Sıfat tamlamasında, “tamlayan olan sözcük”, “na­sıl?” sorusunun cevabını verir:

“Nasıl betimlemeler?” Yalın betimlemeler

Belirtisiz ad tamlamalarında, “tamlayan olan söz­cük”, “ne?” sorusuna cevap verir:

“Ne betimlemeleri? Doğa betimlemeleri

Takısız İsim Tamlaması

Tamlayan ve tamlananın ek almadığı ad tamlama­larıdır. Bu tür tamlamalar; ya tamlananın “ne(y)den yapıldığım” (hammaddesini), ya da benzerlik ilgisi kurarak tamlananın neye benzediğini belirtir. Takısız ad tamlamaları ek almadığından sıfat tamlamasıyla biçim olarak aynıdır. Bu yüzden takısız ad tamla­malarını sıfat tamlamalarıyla karıştırmamak için bu ilgiler göz önünde bulundurulur.

Tamlananın neyden yapıldığını bildirir:

deri çanta

taş duvar

altın saat

tahta masa

Tamlananının neye benzediğini bildirir:

tilki çocuk

zeytin gözler

ipek saçlar

yufka yürek

Aşağıdaki örneklerde tamlayanlar tamlananların niteliğini bildirdiği için bu tamlamalar sıfat tamlamalarıdır.

siyah çanta sağlam duvar pahalı saat küçük masa kurnaz adam simsiyah gözler yumuşacık saçlar

Zincirleme İsim Tamlaması

En az üç adın aitlik ilgisiyle birbirine bağlandığı, yani tamlayanı veya tamlananı kendi içinde ad tamlaması olduğu söz grubudur.

Annesi küçük çocuğu okul bahçesinin kapısında bekliyordu.

Bu cümlede “okul”, “bahçe” ve “kapı” adları arasın­da aitlik ilgisi kurularak zincirleme ad tamlaması oluşturulmuştur.

Aşağıdaki tamlamalar zincirleme ad tamlamalarıdır.

kır çiçeklerinin güzelliği

gelin arabasının süsleri

Ahmet’in kardeşinin oyuncağı

evin demir kapısı

öğrencilerin sınav heyecanı

yalnızlığın perde arkası

sahil boylarının sessizliği

İsim tamlaması özellikleri

⇒ Ad tamlamalarında tamlayanla tamlanan yer değişti­rebilir.

Buz gibidir suları bu güzelim köyün, (köyün suları)

tamlanan               tamlayan

Rengi hâlâ aklımdadır gözlerinin.(gözlerinin rengi)

Balkonu denize bakardı evimizin. (evimizin balkonu)

⇒ Ad tamlamalarında tamlayanın başına veya tamlayanla tamlananın arasına değişik türde sözcükler gelebilir:

Mavi gömleğin beyaz düğmeleri vardı.

Yukarıdaki cümlede tamlayanın başına “mavi” ve tamlayanla tamlananın arasına “beyaz” sıfatları geti­rilmiştir.

Ağaçların sararmış yaprakları bir bir dökülüyor. (Tamlayanla tamlanan arasına sıfat girmiş.)

Eren, sınıfın en çalışkan öğrencisiydi.

(Tamlayanla tamlanan arasına belirteç ve sıfat gir­miş.)

Dün akşam onun da kardeşi geldi.

(Tamlayanla tamlanan arasına bağlaç girmiş.)

Sahilin artık tadı kalmadı.

(Tamlayanla tamlanan arasına belirteç girmiş.)

Buraların sadece sonbaharı güzeldir. (Tamlayanla tamlanan arasına ilgeç girmiş.)

⇒ Ad tamlamalarında bir tamlayan birden fazla tam­lanana bağlanabilir:

Bahçenin sümbülü, bülbülü eksik olmazdı.

tamlayan tamlanan – tamlanan

Roman eleştirmenleri ve okurları taze soluklar istiyor.

tamlayan tamlanan        tamlanan

Ad tamlamalarında bir tamlanan birden fazla tam­layana bağlanabilir:

Öğrencilerin ve öğretmenlerin sorunları tartışıldı.

tamlayan               tamlayan tamlanan

Sanatçı, roman ve deneme alanında başarılıydı.

tamlayan tamlayan tamlanan

⇒ Ad tamlamalarında bazı durumlarda tamlayan ya da tamlanan düşebilir:

Kardeşi dün okula gitmiş.(onun) tamlayan

Şiirlerini okudum; fakat beğenmedim.(senin, onun) tamlayan

Evimiz okula oldukça uzaktı.(bizim) tamlayan

Köşedeki ev muhtar amcanındı, (evi) tamlanan

Masanın üzerindeki defter benimdi. (defterim) tamlanan

UYARI: Tamlayanı veya tamlananı düşmüş ad tamlamaları, tam bir tamlama sayılmaz. Bu tip sorularda “tam­layanı veya tamlananı düşmüş” ifadesi mutlaka bulunur.

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tamlayanı düş­müş bir isim tamlaması vardır?

  1. Önce kendi işini bitir, bana sonra yardım eder­sin.
  2. Onların yeni aldıkları evi gördün mü?
  3. Sen her zaman buraları çok sevdiğini söyle­mez miydin
  4. Bu cüzdanı kardeşi yolda bulmuş.
  5. Söylendiğine göre bu yıl Ankara’da su sıkıntısı olmayacakmış.

Açıklama: D seçeneğinde bulunan “kardeşi” söz­cüğünün tamlayanı olan “onun” sözcüğü düşmüş­tür. Cevap D seçeneğidir.

Ad tamlamaları sıfat ve belirteç görevinde kullanıla­bilir:

➥ Gökyüzünü kar beyazı bulutlar kaplamıştı.

Bu cümlede “kar beyazı” ad tamlaması, “bulutlar” sözcüğünü nitelediğinden, sıfat görevinde kullanıl­mıştır.

Çocuğun deniz mavisi (ad tamlaması) gözleri vardı,

(Ad tamlaması sıfat görevinde kullanılmıştır.)

➥ Güneş altın sarısı görünüyordu bugün.

Bu cümlede “altın sarısı” ad tamlaması, “görünmek” eylemini belirttiğinden, belirteç görevinde kullanılmıştır.

Buraya bir kış günü (ad tamlaması) gelmişti.

(Ad tamlaması belirteç görevinde kullanılmıştır.)

⇒ Ad tamlamaları bir sıfat tarafından nitelenebilir veya belirtilebilir:

mavi Okul önlüğü
sıfat ad tamlaması
pahalı güneş gözlüğü
sıfat ad tamlaması
yeni çocuk park
sıfat ad tamlaması
soğuk kış gecesi
sıfat ad tamlaması
bu sahil kasabası
sıfat ad tamlaması

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cümlelerde altı çizili kelimelerden hangisi, ad tamlamasının sıfatı olarak kullanıl­mıştır?

  1. Denize dökülenlere canavarlar saldırıyor paslı dişleriyle.
  2. Her pencereden bir kahkaha, konuşmalar, gülücükler, mırıltılar geliyordu.
  3. Kavun, karpuz kabukları, ölü balıklar kıyıya vurmuş.
  4. Suyun üstünde, domates, salatalık, patlıcan çürükleri, boş şişeler vardı.
  5. Eski bir kırmızı çocuk hırkası suda sallanıp duruyordu.

Açıklama: Seçenekleri incelediğimizde A’da “paslı” sözcüğünün, “dişleriyle” adının; B’de “bir” sözcüğünün, “kahkaha” adının; C’de “ölü” sözcü­ğünün, “balıklar” adının; D’de “boş” sözcüğünün, “şişeler” adının sıfatı olduğunu görüyoruz. E’de ise “kırmızı” sözcüğünün “çocuk hırkası” ad tam­lamasının sıfatı olduğunu görüyoruz. Cevap E se­çeneğidir.

Tamlamalar konu anlatımı bittiyse yapım ekleri ve çekim ekleri konusuna geçiniz.

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*