Yapı bakımından sözcükler konu anlatımı

Yapı bakımından sözcükler konu anlatımı ya da yapılarına göre sözcükler konu anlatımı başlığından Türkçedeki yapın bakımından sözcükler ele alınmaktadır.

Türkçede sözcükler yapı bakımından üçe ayrılır.

  1. Basit Sözcük
  2. Türemiş Sözcük
  3. Birleşik Sözcük

Basit Sözcükler

Yapım eki almamış sözcüklere basit sözcük denir. Basit sözcükler çekim eki alabilir.

➥ Bu sınıf yarın pikniğe gidecek.

Bu cümlede tüm sözcükler yapıca basittir. Çünkü hiç­biri yapım eki almamıştır. Cümlede ek alan sözcükler ise çekim eki almıştır:

➥ pikniğe < piknik – e gidecek < git – ecek

Bu sözcüklerden “piknik” ismi, isim çekim eklerinden yaklaşma hali eki; “git-” fiili, fiil çekim eklerinden kip eki almıştır.

UYARI: Bir sözcüğün yapısı ile türünü karıştırmamaya dik­kat ediniz. Örneğin, yukarıdaki cümlede geçen “Bu” sözcüğünün yapıca basit, tür yönüyle sıfat ol­duğuna; “sınıf” sözcüğün yapıca basit, tür yönüy­le isim olduğuna; “gidecek” sözcüğünün yapıca basit, tür yönüyle fiil olduğuna dikkat ediniz.

Türemiş Sözcükler

En az bir yapım eki almış sözcüklere türemiş sözcük denir. Türemiş sözcük­te yapım eklerinin yanında çekim ekleri bulunabilir.

➥ Başarılı öğrenciler ödüllendirildi.

Cümlesindeki tüm sözcükler yapıca türemiştir. Çünkü her biri en az bir yapım eki almıştır.

baş ar -lı
isim kökü isimden fiil yapım eki  fiilden isim yapım eki isimden isim yapım eki
öğren ler
isim kökü fiilden isim yapım eki çoğul eki
ödül len dir – il di
isim kökü isimden fiil yapım eki  fiilden fiil yapım eki  fiilden fiil yapım eki  kip eki

ÖRNEK SORU:

Türemiş sıfatlar, adlarla fiillerin kök ya da gövde­lerine yapım ekleri getirilerek oluşturulur.

Aşağıdaki atasözlerinin hangisinde bu yolla yapılmış bir sıfat vardır?

  1. Güneş balçıkla sıvanmaz.
  2. Korkunun ecele faydası yoktur.
  3. Her ağacın meyvesi olmaz.
  4. Mızrak çuvala sığmaz.
  5. İşleyen demir pas tutmaz.

Açıklama: E seçeneğindeki “işleyen” sözcüğü “-!e” ve “-en” yapım eklerini alarak demir adını nitelemiştir. Cevap E seçeneğidir.

Birleşik Sözcükler

Sözcüklerin bir araya gelerek oluşturduğu yeni söz­cüklerdir.

Birleşik isimler

İki sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu isim gö­revindeki sözcüklerdir. Birleşik isimler değişik şekil­lerde oluşur.

isim görevinde iki sözcüğün bir araya gelmesiyle olu­şur:

(isim + isim) yeryüzü, buzdolabı, hanımeli

Sıfat görevinde bir sözcükle isim görevinde bir söz­cüğün bir araya gelmesiyle oluşur:

(sıfat + isim) sivrisinek, Karagöz, başhekim

isim soylu bir sözcükle eylem görevinde bir sözcü­ğün bir araya gelmesiyle oluşur:

(isim + fiil) gecekondu, mirasyedi, külbastı

Eylem soylu sözcüklerin bir araya gelmesiyle oluşur:

(fiil + fiil) uyurgezer, vurdumduymaz, gelgit

isim soylu bir sözcükle eylemsilerin bir araya gelme­siyle oluşur:

(isim + eylemsi) kardelen, dalgakıran, cankurtaran, gökdelen

Birleşik sıfatlar

İki sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşan ve sıfat gö­revinde kullanılan sözcüklerdir.

vurdumduymaz insanlar boşboğaz öğrenci kahverengi kazak açıkgöz çocuk gecekondu ev

UYARI: Belgisiz sıfatların bazıları birleşik sıfattır.

hiçbir öğrenci birkaç insan birçok kitap birtakım insanlar biraz yemek

İki sözcüğün belli kurallarla bir araya gelerek oluştur­duğu sıfat grubuna “kurallı birleşik sıfat” denir. Bu sı­fatlar aşağıdaki biçimlerde oluşturulur:

Sıfat ve takısız ad tamlamalarına “-lı, -lık, -sız” yapım eki getirilerek birleşik sıfat yapılır:

geniş salon – lu         ev

kısa kol – lu                gömlek

temiz hava – lı            köy

demir kapı – lı            fabrika

kırmızı şapka – lı        kız

yufka yürek – ii          kadın

üç gün – lük                dünya

elma yanak – lı           çocuk

beş para – sız             adam

ipek saç – lı                kız

Sıfat tamlamalarında sıfatla isim yer değiştirilip isme iyelik eki getirilerek birleşik sıfat yapılır:

salon – u geniş   ev

kalb – i temiz  insanlar

havas -ı temiz köy

kapı -s – demir fabrika

yüreğ – i yufka çocuk

Birleşik Eylemler

Birden fazla sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu eylemlerdir. Bileşik eylemler yapı özelliği olarak üçe ayrılır:

1Yardımcı Eylemle Yapılan Birleşik Eylemler

İsim soylu bir sözcüğün yardımcı bir eylemle bir ara­ya gelerek oluşturduğu birleşik eylemlerdir. İsim soy­lu sözcüklerle bir araya gelip birleşik eylem kuran yardımcı eylemler şunlardır: olmak, etmek, eylemek, kılmak, buyurmak

Günümüzde en çok kullanılan yardımcı eylemler “et­mek” ve “olmak” sözcükleridir.

hasta olmak memnun olmak yardım etmek teşekkür etmek

Çocukların bazıları hasta olmuş.

Arkadaşları ona yardım etti.

UYARI: Bazı yabancı asıllı sözcüklerle bu tür birleşik ey­lem yapıldığında ses düşmesi veya ses türemesi görülür.

Bu birleşik eylemler bitişik yazılır,

emir et- emret-           (ses        düşmesi)

kayıp ol-             kaybol-      (ses   düşmesi)

his et-                 hisset-        (ses   türemesi)

af et-                   affet-          (ses   türemesi)

Bazı cümlelerde “olmak” ve “etmek” sözcükleri bazen yardımcı eylem değil, asıl eylem olarak kul­lanılır.

Bu ev ne kadar eder?

Henüz akşam olmadı.

2- Kurallı Birleşik Eylemler

İki fiilin belli kurallarla bir araya gelmesiyle oluşur. Bu fiillerden İkincisi kalıplaşmış şekilde kullanılır. Ku­rallı birleşik fiiller, oluşumuna göre dörde ayrılır.

a. Yeterlik Fiili

Fiillere, geniş düz ünlü (e, a) ile birlikte “bilmek” eyle­mi (-ebilmek) getirilerek oluşturulur. Cümleye “yapa­bilme, gücü yetebilme” anlamı katar.

(fiil + ebilmek)

yapabilmek, çözebilmek, görebilmek

Ben, bu bavulu tek başıma taşıyabilirim.

UYARI: Yeterlik fiilinin olumsuzunda “-ebilmek” kalıbının “-bil” bölümü düşer.

çalışabildi      çalışamadı

görebildi            göremedi

Yeterlik fiillerin bazı kullanımları olasılık anlamı ta­şır. Olasılık anlamının olumsuz kullanımında da “bilmek” fiilinin düşmediği görülür.

Babam yarın İzmir’e gidebilir.

Babam yarın İzmir’e gitmeyebilir.

b- Tezlik Fiili

İkinci fiili “ivermek” olan birleşik fiillerdir.

Cümlede, bir işin gerçekleşmesindeki tezliği, çabuk­luğu ifade eder.

➥ (fiil + ivermek)

alıvermek, yazıvermek, çıkıvermek

Bir saat içinde tüm malları satıverdi.

Giderken çöpleri dışarı çıkarıver.

Tezlik fiilinin olumsuzu iki şekilde olur:

“fiil + y-i-ver-me-mek”

Bizim için oraya gidivermedi.

Bize rağmen onu içeri alıvermedi.

“fiil-me + y-i-vermek”

Makine bir daha çalışmayıverdi.

c- Sürerlik Fiili

İkinci fiili “(e) kalmak, (e) durmak, (e) gelmek olan bir­leşik fiillerdir. Cümlede, eylemin bir süre devam ettiği­ni belirtir.

(fiil + ekalmak)

(fiil + edurmak)

(fiil + egelmek)

Bu gelenek günümüze kadar böyle süregeldi.

O olay karşısında hepimiz donakaldık.

Sen burada bekleyedur, birazdan gelirim.

Giden arabanın arkasından bakakaldı.

Siz okula doğru gidedurun.

d- Yaklaşma Fiili

İkinci fiili “-eyazmak” olan birleşik fiillerdir. Bir işin ger­çekleşmeye yaklaştığını ama gerçekleşmediğini ifade eder, yani cümleye “az kalsın” “neredeyse” anlamı katar. Yaklaşma fiili günümüz Türkçesinde sık kulla­nılmamaktadır.

(fiil + eyazmak)

Ayağı kayınca merdivenden düşeyazdı.

Dünkü kazada öleyazdık.

3- Anlamca Kaynaşmış Birleşik Eylemler

Bir veya birden fazla ismin bir fiille bir araya gelme­siyle oluşan fiillerdir. Bu birleşik fiillerde geçen fiiller gerçek anlamından uzaklaşır, diğer sözcüklerle kay­naşarak yeni bir eylemi karşılar.

söz istemek yas tutmak selam vermek kafa yormak gözden düşmek

Herkes teklifi kabul etmem için baskı yapıyor.

Kardeşim yine çizmeyi aşmış.

Yine bugün ağzını bıçak açmıyor.

UYARI: Bazı anlamca kaynaşmış birleşik fiiller, tüm sözcük­ler gerçek anlamdan uzaklaştığı için bitişik yazılır.

varsaymak, öngörmek, vazgeçmek

ÖRNEK SORU:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “etmek” söz­cüğü yardımcı eylem olarak kullanılmamıştır?

  1. Bu konuda ona ancak sen yardım edebilirsin.
  2. Evde yoktuk; misafirlerimizi yolcu etmeye git­miştik.
  3. Bu ödülü çoktan hak ettiğini o da biliyordu.
  4. Bu tablo sence on bin lira eder mi?
  5. Bunu, birçok kez kendisinden rica ettim.

Açıklama: Seçenekleri incelediğimizde “etmek” sözcüğünün; A’da “yardım et-”, B’de “yolcu et-”, C’de “hak et-“, E’de “rica et-” birleşik eylemlerin­de yardımcı eylem olarak kullanıldığını görüyo­ruz. D’de ise “etmek” sözcüğü, “bir şeyin ederi­ni, değerini bildiren” asıl eylem olarak kullanıl­mıştır. Cevap D seçeneğidir.

Yapı bakımından sözcükler konu anlatımı konusundan sonra cümlenin öğelerine geçiniz.

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*