Yapım ekleri konu anlatımı

Sözcüklere gelerek onların anlamla­rını değiştirip onlardan yeni sözcük türeten ekler yapım ekleridir. Yapım ekleri, sonuna geldiği sözcüğün anlamını de­ğiştirip onlardan yeni sözcükler türetir. Yapım ekleri konu anlatımı

➥  tuz – luk > tuzluk

➥  değiş – tir – mek > değiştirmek

Bu örneklere bakıldığında “tuz” sözcüğünden “-luk” ekiyle “tuzluk” sözcüğü, “değişmek” eyleminde “-tir” ekiyle “değiştirmek” eylemi türetilmiştir. Sözcüğün anlam ilgisi kaybolmadan bölünebilen en küçük parçasına (tuz, değiş- öneklerinde olduğu gi­bi) “kök” denir. Kök halindeki sözcüğe yapım eki ge­tirildiğinde (tuzluk, değiştir- örneklerinde olduğu gibi) “gövde” elde edilir. Kök ile gövde arasında anlamca ilgi olmalıdır.

Yapım ekleri, isim ve fiil soylu sözcüklere gelerek onlardan isim ve fiil türetir. Buna göre yapım ekleri dörde ayrılır:  

tuz – luk     ⇒             isimden isim yapım eki

tuz – la-     ⇒       isimden fiil yapım eki

bil – im       ⇒      fiilden isim yapım eki

bil – dir – mek ⇒ fiilden fiil yapım eki

İsimden isim yapım ekleri

-cı kitapçı simitçi şarkıcı
-cık kitapçık gelincik bademcik
-cil evcil etçil otçul
-lı tozlu evli akıllı
-hk kitaplık odunluk sözlük
-sız tuzsuz tatsız pürüzsüz
-daş vatandaş meslektaş yoldaş
-er üçer beşer yedişer
-ncı birinci üçüncü sonuncu

Fiilden isim yapım ekleri

-gi sevgi vergi bitki
-gın bilgin dingin sürgün
-m ölüm verim satım
-ık batık yanık yitik
-ak yatak durak batak
-ar yazar okur çizer
-ıcı alıcı satıcı geçici
-it yapıt konut geçit
yazı kazı ölü
-gan çalışkan yapışkan alıngan
-gaç utangaç süzgeç delgeç
-k ışık ılık soğuk

İsimden fiil yapım ekleri

-len evlen- yıllan- ilgilen-
-le sula- başla- hatırla-
-leş güzelleş- iyileş- karşılaş-
-al daral- azal- ço(k)ğal-
-1 kısal- yükse(k)l- alça(k)l-
-mse özümse- azımsa- küçü(k)mse-
-se garipse- önemse- kanıksa-
-ar sar(ı)ar- morar- a(k)ğar-
-ik birik- gözük- ge(ç)cik-
-a kana- oy(u)na- boşa-
-da fısılda- çatırda- vızılda-

Fiilden fiil yapım ekleri

yazıl- açıl- sevil-
-n yıkan- sevin- taran-
görüş- buluş- dövüş-
-tır yaptır- aldır- bildir-
-t beklet- söylet- arat-
-r çıkar- kızar- kopar-

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük hem yapım hem çekim eki almıştır?

  1. Aralarında sıkı bir dostluk vardı.
  2. Dalgalı denizde yüzmek tehlikelidir.
  3. Kapıda bir yabancı var.
  4. Dün sokaklar çok kalabalıkmış.
  5. İnatçılar çevrelerinde pek sevilmezler.

Açıklama: Aralarında sözcüğünde ara isim kökü­dür. “-ları” iyelik eki, “-n” kaynaştırma harfi, “-da” bulunma durum eki olarak kullanılmıştır. Dalgalı sözcüğünde “dal-” fiil köküdür, “-ga” fiilden isim yapım eki görevinde, “-lı” isimden isim yapım eki görevinde kullanılmıştır. Kapıda sözcüğünde ka­pı isim köküdür, “-da” bulunma durum ekidir. D seçeneğinde sokak isim köküdür, “-lar” çokluk ekidir. E seçeneğinde inat isim kökü, “-çı” isim­den isim yapım eki, “-lar” çokluk eki olarak kul­lanılmıştır. Cevap E seçeneğidir.

Yapım ekleri konu anlatımı konu anlatımı ile yapım ekleri örnekleri bittiyse yapılarına göre sözcükler konusuna bakınız.

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*