Yazım Kuralları / İmla Kuralları Konu Anlatımı

Konuşma dilindeki anlaşılırlığı yazı diline aktarmak için uygulanan kurallara yazım (imlâ) kuralları denir. Bu kuralların başlıcaları şunlardır:

BÜYÜK HARFLERİN KULLANIMI

Cümleler, dizeler büyük harfle başlar:

» Yarın sınavımız var.

» Akşam iniyor yine şehirlere,

» Hüzne boyandı gökyüzü.

Millet, devlet, ırk, dil, din, mezhep, boy, kavim adları büyük harfle başlar:

» Türkler, Türkiye Cumhuriyeti, Amerika Birleşik Devletleri, Fransız, Farsça, İslamiyet, Müslümanlık, Müslüman, Hristiyanlık

Hitaplar, büyük harfle başlar: Canım Anneciğim, Sevgili Nesrin, Sayın Bakanım

Özel adlar, özel adlara bağlı unvan adları, özel addan türeyen sözcükler büyük harfle başlar:

» Reşat Nuri Güntekin, Muallim Naci, Karabaş, Fino, Çavuş Osman, Doktor Hikmet Bey, Hayriye Hanım

NOT: Akrabalık bildiren sözcükler büyük harfle başla­maz: Gönül abla, Ayşe feyze, Fatma nine, Kemal da­yı, Haşan amca, Refik enişte

Akrabalık bildiren sözcükler başa geldiğinde la­kap yerine kullanıldığı için büyük harfle başlar: Nene Hatun, Baba Orhan, Dayı Niyazi, Hala Sultan

Bazı tarihî ve menkıbevi şahsiyetlerde ise akraba­lık bildiren sözcük sonda olduğu hâlde unvan de­ğeri kazandığı ve özel ada dâhil olduğu için büyük harfle yazılır: Gül Baba, Susuz Dede, Adile Hala, Gülsüm Ba­cı, Sultan Ana

Tarihî olay, çağ ve dönem adları büyük harfle başlar: Kurtuluş Savaşı, Millî Mücadele, Cilalı Taş Devri, İlk Çağ, Yükselme Devri, Millî Edebiyat Dönemi, Ser- vetifünun Dönemi, Tanzimat Dönemi

NOT: Tarihî dönem bildirmeyip tür veya tarz bildiren te­rimler küçük harfle başlar: divan şiiri, divan edebiyatı, halk şiiri, halk ede­biyatı, eski Türk edebiyatı, Türk dili, Türk sanat müziği, Türk halk müziği, tekke edebiyatı

Yer, millet ve kişi adlarıyla kurulan birleşik kelimelerde özel adlar büyük harfle başlar: Brüksel lahanası, Hindistan cevizi, İngiliz anahtarı, Japon gülü, Maraş dondurması, Van kedisi

Kıta, ülke, şehir, ilçe, semt, mahalle, cadde, sokak, dağ, deniz, göl, ırmak, ova adları büyük harfle başlar. Avrupa, Türkiye, İstanbul, Bakırköy, Bulgurlu Ma­hallesi, Erguvan Sokağı, Bağdat Caddesi, Ağrı Da­ğı, Akdeniz, Ege Denizi, Van Gölü, Tuz Gölü, Sakar­ya Irmağı, Konya Ovası

UYARI: Özel ada dâhil olmayıp tamlama kuran şehir,; il, ilçe, bucak, belde, köy vb. sözler küçük harfle başlar: Yalova ili, Ayvalık ilçesi, Sultaniye köyü

UYARI: Yer bildiren özel isimlerde de kısaltmalı söyleyiş söz konusu olduğu zaman, kelime başında büyük harf kullanılır: Hisar’dan, Boğaz’dan, Bulvar’dan

Kitaplarda bölüm, dergi ve gazetelerde yazı başlıkla­rının her sözcüğü büyük harfle başlar. Bu başlıklarda geçen “de, ve, ile, ya, ya da, ki bağlaçları ve ‘mı’ so­ru eki” küçük harflerle yazılır. Eğer hepsi büyük harf­le yazılacaksa belirtilen bağlaçlar ve soru eki de bü­yük harflerle yazılır:

Kavimler Göçü, Suç ve Ceza Güler misin, Ağlar mısın?, Vatan yahut Silistre, Konutların Elektrik ile Isıtılması, HÜZÜN VE ŞİİR (Bir dergi adı), ŞİİR Mİ ROMAN MI? (Bir makale adı)

Kurum, kuruluş, gazete, dergi, kitap acılarının her sözcüğü büyük harfle başlar:

Türk Dil Kurumu, Devlet Malzeme Ofisi, Güzel Sa­natlar Akademisi, Yeşilköy 50. Yıl Lisesi, Sinekti Bakkal, Çalıkuşu, Yedi Meşale, Hürriyet, Zaman

UYARI: Kurum, kuruluş, kurul, merkez, bakanlık, üniversi­te, fakülte, bölüm, kanun, tüzük, yönetmelik vb.ni bildiren kelimeler, belli bir kurum vb. kastedildiğin­de büyük harfle başlar:

Bu yıl Meclis, yeni döneme erken başlayacaktır. Son aylarda Kurum, yazım konusunda yoğun bir çalışma içine girmiştir.

Bu madde Yönetmelik’in 5’inci maddesine aykırı düşmektedir.

Kurum, kuruluş kısaltmalarını karşılayan harflerin ta­mamı, unvan kısaltmalarının ilk harfi büyük harfle başlar.

» TBMM, TDK, TRT, DSİ, SSK, THY, İDO Dr., Doç., Prof., Av., Md. Yrd.

Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adlan büyük harfle başlar; diğer durumlarda küçük harfle başlar:

» 27 Eylül 1974 Mayıs 2000

» Onunla 30 Kasım 1981 Pazar günü buluşmuştuk. Lale festivali 25 Haziranda başlayacak.

» Her eylül bu sahillere gelirim.

» Önümüzdeki nisanın ilk cuması buluşacağız.

Yön adları özel adın önünde kullanılırsa büyük harfle, devamında kullanılırsa küçük harfle başlar:

» Kuzey Afrika Afrika’nın kuzeyi

» Batı Karadeniz Karadeniz’in batısı

» Güneydoğu Anadolu Anadolu’nun güneydoğusu

» Kuzeybatı Amerika Amerika’nın kuzeybatısı

NOT: Yön adları; belli devletleri, ulusları, kültürleri karşı­ladığında büyük harfle başlar. Bu yazınsal türler bize Batı’dan gelmiştir. Birçok yazar, Doğu felsefesinden etkilenmiştir

Yapı, yapıt, ören adları büyük harfle başlar: Galata Kulesi, Ankara Kalesi, Yıldız Sarayı, Boğaz Köprüsü, Manyas Kuş Cenneti

Gezegen ve yıldız adları büyük harfle başlar: Merkür, Neptün, Plüton, Halley, Dünya, Güneş, Ay Güneş sisteminde, Ay, Dünya’nın etrafında döner.

NOT: Dünya, güneş, ay sözcükleri gezegen anlamı dı­şında kullanıldığında küçük harfle başlar: Evimiz güneş görmüyor. Bu olaydan sonra dünyası karardı.

SAYILARIN YAZIMI

Sayılar, ticari işlemler dışında ayrı yazılır:

Daha on yedi yaşındayım.

Dün üç yüz elli altı soru çözdüm.

Sınava bir milyon yüz altmış bin öğrenci girdi.

Sayılara getirilen ekler ünsüz uyumuna uyar ve kes­meyle ayrılır:

1974’te, 3’ten, 17’nci, 23’üncü, 11.55’te, 12’ye

Büyük sayıların yazımında sıfırlı kısımlar yazıyla gös­terilebilir:

5 milyon, 8 milyar, 20 trilyon

NOT: Çek, senet, fatura, hesap belgesi vb. ticari evrak­larda sayılar bitişik yazılır: altmışbeşmilyon seksenaltıbinsekizyüzseksenaltı

TARİHLERİN YAZIMI

Tarihler rakamla yazıldığında aşağıdaki biçimlerde yazılabilir:

12.04.1924, 12-04-1924, 12.IV.1924, 12 / IV/1924

KISALTMALARIN YAZIMI

Kısaltmalara getirilen ekler, o kısaltmayı oluşturan sözcük ya da sözcüklerin okunuşuna değil, kısaltma­nın okunuşa göre getirilir ve kesme işaretiyle ayrılır. Harfler arasında nokta kullanılmaz:

DOĞRU YANL/S
TRT’nin, TRT’den, TRT’ye TRT’nun
İDO’nun, İDO’dan, İDO’ya İDO’nin
İTÛ’nün, İTÜ’den, İTÜ’ye İTÜ’nden
MEB’in, MEB’den, NİEB’e MEB’na

EK FİİLLERİN YAZIMI

Ek fiil(i-), ek olarak kullanıldığında bitişik yazılır. Sözcük olarak yazıldığında ayrı yazılır. Sözcüklere bi­tişik de ayrı da yazılabilir:

hastaymış hasta imiş

yorgundu yorgun idi

bakıyormuş bakıyor imiş

giderse gider ise

eylülse eylül ise

soğuk değildi soğuk değil idi

bilmiyor değildi bilmiyor değil idi

mutlu değilse mutlu değil ise

özlüyormuş özlüyor imiş

“DE”NİN YAZIMI

Bağlaç olan “de, da” her zaman ayrı yazılır ve “te, ta” şekli yoktur. Hal (durum) eki olan “-de, -da” her za­man bitişik yazılır ve “-te, -ta” şekli vardır.

Yarın bize sen de gelirsin.

Duy da inanma.

Sorular hiç de zor değildi.

Dün okulda onlar da vardı.

UYARI: Bir cümledeki “de” nin durum eki mi, bağlaç mı ol­duğunu anlamak için cümledeki “de” den sonra bağlaç olarak ikinci bir “de” getirilir. Eğer cümlede “de” bağlacı varsa cümle ikinci bir “de” bağlacını kabul etmeyecektir.

Bizimle Ahmet de gelsin, (bağlaç)

(Bizimle Ahmet de de gelsin.)

Bu kalem Ahmet’te var. (durum eki)

(Bu kalem Ahmet’te de var.)

Bağlaç olan De’nin yazımı hakkında geniş bilgi için tıklayınız.

“Kİ”NİN YAZIMI

Bağlaç olan “ki” her zaman ayrı yazılır:

Duydum ki unutmuşsun gözlerimin rengini.

Nisan ki en sevdiğim aydır benim.

Sıfat yapım eki ve ilgi zamiri olan “-ki” bitişik yazılır:

Akşamki maça sınıfça gideceğiz.

Bahçedeki güllere gözü gibi bakıyordu.

Bakırköy’ün sahili Kadıköy’ünkinden güzelmiş.

Bizimki yine bahçede arkadaşlarıyla oynuyor.

Bağlaç olan ki ile ek olan ki’nin yazılışı hakkında geniş bilgi için TIKLAYINIZ.

“İLE” NİN YAZIMI

Türkçede “ile” sözcüğü ek olarak da yazılır. Ek olarak kullanıldığında “i” ünlüsü düşer. Ayrıca ünlüyle biten bir sözcüğe geldiğinde “i” sesinin yerine “y” koruyu­cu ünsüzü gelir.

Annesi ile gelecekmiş.

Arabayla gitti.

Trenle gitti.

“Mİ”NİN YAZIMI

Kendinden önceki sözcükten her zaman ayrı yazılır; fakat kendinden sonra gelen eklere bitişik yazılır:

Akşam bize uğrayacak mısın?

Dün beni arayan sen miydin, kardeşin miydi?

^ uraları daha önce görmüş müydünüz?

Soru eki “mı” cümleye soru anlamı kalmasa bile ayrı yazılır:

Yaz geldi mi yaylalara çıkardık.

Günü gününe çalıştınız mı sınavı kazanırsınız.

Çocuğun uzun mu uzun saçları vardı.

Mi ekinin yazılışı hakkında ayrıntılı bilgi için tıklayınız.

İKİLEMELERİN YAZIMI

ikilemeler ayrı yazılır, ikilemeyi oluşturan sözcüklerin arasına virgül (,) konmaz:

baş başa, yüz yüze, iç içe, yarım yamalak, sere serpe, güle güle, art arda, boy bos, karman çorman, el ele, yan yana, peş peşe, doğru dürüst, düşe kalka, bata çıka, ara sıra, az buz, saçma sapan.

İkilemeler bir varlığa veya kavrama ad olduğunda bitişik yazılır:

çıtçıt, patpat, gırgır, dırdır, şakşak

PEKİŞTİRMELİ SÖZCÜKLERİN YAZIMI

Pekiştirilmiş sözcükler her zaman bitişik yazılır.

masmavi, yapayalnız, sapasağlam, çepeçevre, güpegündüz

düpedüz, tıpatıp, sırılsıklam, çırılçıplak, karmakarışık

darmadağınık, darmaduman, paramparça, sapsarı

yemyeşil, ıpıssız, dümdüz,sımsıkı

HECE YAPISI VE SATIR SONU YAZIMI

Türkçede sözcük içinde iki önlü arasındaki ünsüz, kendinden sonraki ünlüyle hece kurar:

a-ra-ba, bi-ç-mi-ne, in-sa-nın, ka-ra-ca, alt-lık

Sözcük içinde yan yana gelen ünsüzlerden sonuncu­su kendisinden sonraki ünlüyle, diğerleri kendilerin­den önceki ünlüyle hece kurar:

bir-lik, sev-mek, Türk-çe, kork-maz, serp-mek

Batı kökenli kelimeler, Türkçenin hece yapısına göre hecelere ayrılır:

band-rol, kont-rol, port-re, prog-ram, sant-ral, sürp-riz, tund-ra, volf-ram

Bir sözcük bütünüyle satır s onuna sığmazsa, satır so­nuna sığmayan heceler yazılıp bir kısa çizgi eklenir. Sonra sığmayan heceler öteki satırın başına yazılır:

…………………………… …………………………………. …………………………… .. ……………gel­-miştik.

Ayırmada satır sonunda ve satır başında tek harf bı­rakılmaz:

………………………….. …………………………………. ……………………………………….. .. ……………u-

çurtma (yanlış)

………………………… …………………………………. ……………………………………… .. ………. uçurt-ma

BİRLEŞİK SÖZCÜKLERİN YAZIMI

Belirtisiz isim tamlamaları, sıfat tamlamaları, isnat grupları, birleşik fiiller, ikilemeler, kısaltma gruplan ve kalıplaşmış çekimli fiillerden oluşan ifadeler, yeni bir kavramı karşıladıklarında birleşik sözcük olur. Birleşik sözcükler belirli kurallar çerçevesinde bitişik veya ay­rı olarak yazılır:

yer çekimi, ses bilgisi, beyaz peynir, beyaz perde, toplu iğne, eli açık, sırtı pek, sağ of, söz etmek, zikretmek, hasta olmak, gelebilmek, yazadurmak, altvermek; açıkgöz, hanımeli, çıtçıt, altüst, başüs- tüne, günaydın, ateşkes, külbastı, elveda

Bitişik Yazılan Birleşik Sözcükler

Ses düşmesi ya da ses türemesi gibi bir ses olayına uğiayan sözcükler bitişik yazılır:

kaynana (< kayın ana), kaynata (< kayın ata), na­sıl (< ne asıl), niçin (< ne için), pazartesi (< pazar ertesi)) sütlaç (< sütlü aş), birbiri (< biri biri)

Kurallı bileşik eylemler, yardımcı eylemle oluşan bile­şik eylemler ve anlamca kaynaşmış bazı eylemler bi­tişik yazılır:

emretmek, hapsolmak, reddetmek, halletmek gelebilmek, bakakalmak, süregelmek, gelivermek başvurmak, vazgeçmek, varsaymak, öngörmek

“Hane, name, zade” sözcükleriyle oluşturulan birleşik sözcükler bitişik yazılır:

çayhane, dershane, kahvehane, yazıhane; beyan­name, kanunname, seyahatname, siyasetname; amcazade, dayızade, teyzezade

Eczahane, hastahane, pastahane, postahane söz­cükleri kullanımdaki yaygınlık dolayısıyla eczane, hastane, pastane, postane biçiminde yazılır

Sözcüklerden her ikisi veya İkincisi, birleşme sırasın­da benzetme yoluyla anlam değişmesine uğradığın­da bitişik yazılır:

akşamsefası, kuşburnu, ayşekadın (bitki); danaburnu, kızılkanat, bozbakkal (hayvan); tavukgöğsü, alinazik, hünkârbeğendi (yiyecek); Samanyolu, Arıkovanı, Büyükayı (gök cismi); balköpüğü, gülkurusu, kavuniçi (renk); itdirseği (arpacık); suçiçeği, delibaş (hastalık); kargaburnu, denizaltı, kedigözü (alet, eşya, araç)



Bir veya iki öğesi emir kipiyle kurulan-kalıplaşmış bi­leşik sözcükler bitişik yazılır:

alaşağı, albeni, ateşkes, çalçene, rastgele, sıkbo­ğaz, çekyat, kapkaç, örtbas, veryansın, yapboz

Somut olarak yer bildirmeyen “alt, üst ve üzeri” söz­lerinin sona getirilmesiyle kurulan birleşik sözcükler bitişik yazılır:

ayakaltı, bilinçaltı, gözaltı; akşamüstü, akşamüze­ri, ayaküstü, bayramüstü, gerçeküstü, olağanüstü, öğleüstü, öğleüzeri, suçüstü, yüzüstü

Dilimizde her iki öğesi de asıl anlamını koruduğu hal­de yaygın bir biçimde gelenekleşmiş olarak “baş, ba­şı, oğlu, kızı, ağa, bey, efendi, hanım, ev’: sözcükleriy­le kurulan bileşik sözcükler bitişik yazılır:

başbakan, başkahraman, başrol; çarkçıbaşı, aşçı­başı, binbaşı, elebaşı; ağabey, hacıağa; beyefendi, hanımefendi; aşevi, basımevi, huzurevi, konukevi, yayınevi; çapanoğlu, eloğlu, hinoğluhin, elkızı

-an/-en, -r/-ar/-er/-ır/-ir, -maz’-mez ve -mışi-mış sıfai-fiil eklerinin kalıplaşmasıyla oluşan birleşik sözcükler bitişik yazılır:

cankurtaran, gökdelen, oyunbozan, yelkovan; ba­sınçölçer, bilgisayar, uçaksavar, yurtsever; hacı­yatmaz, kadirbilmez, kuşkonmaz, külyutmaz, var­yemez; çokbilmiş, güngörmüş

ikinci sözcüğü -dı {-di / -du / -dü, -tı / -ti / -tu / -tu) ka­lıplaşmış belirli geçmiş zaman ekleriyle kurulan birle­şik sözcükler bitişik yazılır:

dalbastı, fırdöndü, gecekondu, gündöndü, imam­bayıldı, mirasyedi, çıtkırıldım, şıpsevdi, zıpçıktı

Her iki sözcüğü de -dı (-di / -du / -dü, -tı / -ti / -tu / -tü) belirli geçmiş zaman veya -r /-ar /-er geniş, zaman ek­lerini almış ve kalıplaşmış bulunan birleşik sözcükler bitişik yazılır:

dedikodu, kaptıkaçtı, oldubitti, uçtuuçtu; biçerdö­ver, konargöçer, okuryazar, uyurgezer, yanardö­ner, yüzergezer

➥ Ara yönleri belirten sözcükler bitişik yazılır:

güneydoğu, kuzeydoğu, kuzeybatı, güneybatı

Kanunda bitişik geçen veya bitişik olarak tescil ettiril­miş olan kuruluş adları bitişik yazılır:

İçişleri, Dışişleri, Genelkurmay, Yükseköğretim

İki veya daha çok sözcükten oluşmuş Türkçe yer ad­ları bitişik yazılır:

Çanakkale, Gümüşhane, Gaziantep, Pınarbaşı, Şe­binkarahisar, Beşiktaş, Yedikuie, Yeşilköy

Biraz, birkaç, birkaçı, birtakım, birçok, birçoğu, hiçbir, hiçbiri, herhangi belirsizlik sıfat ve zamir­leri de gelenekleşmiş olarak bitişik yazılır.

Ayrı Yazılan Birleşik Sözcükler

Birleşme sırasında sözcüklerinden hiçbiri veya ikinci sözcüğü anlam değişikliğine uğramayan birleşik söz­cükler ayrı yazılır:

Hayvan türlerinden birinin adıyla kurulanlar:

köpek balığı, kurt köpeği, deve kuşu, hamam bö­ceği, at sineği, dağ keçisi, su yılanı, tarla faresi

Bitki türlerinden birinin adıyla kurulanlar:

ayrık otu, dağ armudu, kuş üzümü, yer elması, şe­ker kamışı, soya fasulyesi, kuru incir, meyan kökü

Nesne, eşya ve alet adlarından biriyle kurulanlar:

yel değirmeni, duvar saati, el sabunu, yemek ma­sası, el kitabı, İngiliz anahtarı, Ottu taşı, lüle taşı, alt geçit, tüp geçit, dolma kalem, dönme dolap

Yiyecek, içecek adlarından biriyle kurulanlar:

su böreği, meyve suyu, maden suyu, kaşar peyni­ri, badem yağı, tas kebabı, Adana kebabı, İnegöl köftesi, ezogelin çorbası, irmik helvası

Yol ve ulaşımla ilgili birleşik sözcükler:

Arnavut kaldırımı, çevre yolu, deniz yolu, hava yo­lu, kara yolu, keçi yolu, köprü yol

Durum, olgu ve olay bildiren sözlerden biriyle kurulan birleşik sözcükler:

açık oturum, açık öğretim, ana dili, çıkış yolu, dil birliği, güç birliği, iş birliği, yer çekimi

“Dış, iç, öte, sıra, yuvar ve küre” sözcükleriyle oluştu­rulan birleşik sözcük ve terimler ayrı yazılır:

çağ dışı, kanun dışı, olağan dışı, yasa dışı, hafta İçi, yurt içi, fizik ötesi, kızıl ötesi, mor ötesi, aklı sı­ra, ardı sıra, peşi sıra, yanı sıra, göz yuvarı, yer yu­varı, hava küre, yarım küre

Alt, üst, ana, ön, art, arka, yan, karşı, iç, dış, orta, bü­yük, küçük, sağ, sol, peşin, bir, iki, tek, çok, çift söz­lerinin başa getirilmesiyle oluşturulan birleşik sözcük ve terimler ayrı yazılır:

alt yazı, üst kat, ana bilim dalı, ön söz, ön yargı, yan cümle, karşı görüş, iç savaş, iç tüzük, dış hat, orta oyunu, büyük baba, küçük harf

Somut olarak yer belirten “alt” ve “üst” sözleriyle oluşturulan birleşik sözcük ve terimler ayrı yazılır:

deri altı, su altı, toprak altı, yer altı, arka üstü, baş üstü, böbrek üstü bezi

NOT: Çiçek dışında anlamlar taşıyan suçiçeği (hasta­lık), baklaçiçeği (renk), narçiçeği (renk); ot dışın­da anlamlar taşıyan ağızotu (barut), sıçanotu (ar­senik); ses düşmesine uğramış olan çöreotu ve yaygın bir biçimde gelenekleşmiş olan semizotu, dereotu, sivrisinek ve karasinek gibi sözcükler bitişik yazılır.

Yazım Kuralları / İmla Kuralları Konu Anlatımı bittiyse noktalama işaretleri konu anlatımına geçiniz.

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*